Studiekeuze in beweging

De aanleiding voor dit onderzoek zijn de momenteel historisch grote personeelstekorten in Nederland, waarbij de krapte het grootst is in de sectoren onderwijs, zorg, techniek en ICT. Een van de oplossingsrichtingen waarin gezocht wordt, is het (sterker) stimuleren dat studenten een opleiding volgen in een richting met een duurzaam arbeidsmarktperspectief. Vanuit de politiek en de samenleving wordt regelmatig gevraagd naar meer of sterker sturende maatregelen om jongeren en volwassen te sturen naar opleidingen die opleiden voor tekortsectoren die bijdragen aan urgente maatschappelijke opgaven zoals de energietransitie of  krapte in de zorg. Het gaat daarbij om maatregelen die de keuze van studenten kunnen beïnvloeden en daarmee studentstromen verleggen. In dit onderzoek staan acht van dergelijke maatregelen centraal:

• numerus fixus,
• verlaging collegegeld,
• verlaging of afschaffing lesgeld,
• tweede studie in zorg en onderwijs tegen wettelijk collegegeld,
• verhoging salaris BBL,
• baangaranties,
• diplomabonus en
• warme overdracht.

Voor dit onderzoek hebben we gebruik gemaakt van literatuuranalyse, interviews en focusgroepen, een analyse van CBS microdata en een vignettenstudie (ook wel bekend als discrete choice, of conjoint analysis).

We concluderen dat studiekeuze een gelaagd proces is, dat jaren duurt en sterk afhankelijk is van de context van de student. De belangrijkste drijfveer achter studiekeuze is de intentie van de studiekiezer om bepaald gedrag te vertonen, op basis van het beeld dat ze hebben van zowel de opleiding als het latere beroep. De acht geëvalueerde maatregelen hebben geen bewezen effect op het verhogen van instroom in opleidingen voor een tekortsector. Daarmee kunnen we niet concluderen dat de maatregelen doeltreffend zijn.

De maatregelen diplomabonus, baangarantie en warme overdracht leiden niet tot meer instroom in opleidingen die opleiden voor een duurzaam arbeidsmarktperspectief, maar zorgen mogelijk wel voor minder uitval binnen deze opleidingen. Deze maatregelen kunnen zo indirect wel bijdragen aan het verminderen van tekorten op de arbeidsmarkt. Daarbij zijn deze maatregelen goed uitvoerbaar, en kennen ze relatief lage uitvoeringskosten.

Financiële prikkels gericht op het verlagen van opleidingskosten zijn relatief duur en hebben geen bewezen effect op instroom, zo blijkt uit een analyse van CBS-data en de vignettenstudie. Een numerus fixus is zeer effectief in het verlagen van instroom in opleidingen die niet opleiden voor een tekortsector, maar er is geen experimenteel bewijs dat dit ook resulteert in hogere instroom in opleidingen die opleiden voor een tekortsector.