Dialogic deed recent onderzoek naar algoritmen en AI binnen gemeenten. Wat was precies de vraag?

Gemeenten verkennen steeds vaker hoe zij algoritmen en AI kunnen inzetten om vraagstukken sneller en beter te analyseren en om gerichter beslissingen te nemen. Maar de inzet ervan kan ook impact hebben op inwoners en bedrijven. De toename van het gebruik van algoritmen en AI roept ook bij de rekenkamer vragen op over de manier waarop de gemeente omgaat met algoritmen en AI. Daarom onderzochten we waar algoritmen en AI al worden ingezet, welke risico’s daarbij spelen en hoe gemeenten zich organisatorisch en bestuurlijk voorbereiden op verantwoord gebruik.

Waar zit volgens jou de grootste uitdaging voor gemeenten?

De grootste uitdaging zit niet primair in de technologie, maar in de organisatie eromheen. Wie neemt eigenaarschap? Welke kennis is nodig? Hoe maak je afspraken over verantwoord gebruik? En misschien nog belangrijker: hoe voorkom je dat AI iets wordt van een paar enthousiaste kartrekkers, en hoe zorg je ervoor dat de organisatie voldoende grip houdt?

Een belangrijke ontwikkeling is het groeiende gebruik van AI binnen gemeenten. Vooral generatieve AI krijgt veel aandacht, bijvoorbeeld met systemen als ChatGPT en Microsoft Copilot. In de praktijk zie je vaak enthousiaste kartrekkers die veel in beweging zetten, naast teams die liever blijven werken zoals ze gewend zijn. Dit maakt de organisatie kwetsbaar als kennis en verantwoordelijkheid te veel bij losse personen liggen. Daarom is centrale sturing nodig, zodat verantwoord gebruik niet afhankelijk is van toevallige initiatieven, maar breder wordt geborgd.

Wat betekent dat concreet voor een gemeente die met AI-volwassenheid aan de slag wil?

Verantwoord gebruik van algoritmen en AI begint met weten wat er gebeurt, willen bepalen welke kant je op wilt en kunnen organiseren dat medewerkers, processen en systemen daarop zijn toegerust.

• Bij weten gaat het om overzicht: welke algoritmen en AI-toepassingen worden al gebruikt, en hoe zijn de verantwoordelijkheden verdeeld?
• Daarna komt willen: waar wil je AI als gemeente wél voor inzetten, waar juist niet, en onder welke voorwaarden? Dat vraagt om helder beleid en duidelijke keuzes.
• Kunnen gaat vervolgens over de praktische uitvoerbaarheid: zijn de juiste mensen, kennis, processen en afspraken aanwezig om dit ook echt te organiseren.

Die drieslag — weten, willen en kunnen — helpt gemeenten om de stap te zetten van losse initiatieven naar bewuste en bestuurbare inzet van algoritmen en AI.

Wat viel je persoonlijk het meest op in het onderzoek?

Wat mij vooral opviel, is dat gemeenten vaak al meer met algoritmen doen dan zij in eerste instantie zelf denken. Bij AI denken mensen snel aan generatieve AI, zoals Copilot of ChatGPT, bijvoorbeeld voor schrijven, samenvatten of analyseren van teksten. Bij het opstellen van AI-beleid wordt hier dan ook vooral op gefocust. Maar regelgebaseerde algoritmen zijn minstens zo belangrijk. Die zijn vaak al langer onderdeel van gemeentelijke processen en kunnen grote impact hebben op inwoners. Daarbij bestaat het risico op beperkt (toe)zicht op het gebruik van deze beslisregels. Tegelijkertijd zag ik veel positieve energie binnen de gemeenten. Gemeenten willen leren, experimenteren en duidelijke kaders ontwikkelen.

Wat kunnen gemeenten van elkaar leren?

Gemeenten kunnen veel van elkaar leren, juist omdat ze met vergelijkbare vragen worstelen. Ook een gemeente die zelf nog beperkt met algoritmen werkt, krijgt via gemeenschappelijke regelingen en leveranciers met algoritmen te maken. Daardoor is ‘niets doen’ eigenlijk geen neutrale keuze. Voor de inzet van (nieuwe) algoritmen en het opdoen van best practices kan inspiratie worden opgedaan bij andere gemeenten. Zo blijft de gemeente op de hoogte van de laatste ontwikkelingen. Grotere gemeenten hebben echter meer capaciteit. Kleinere gemeenten kunnen zichzelf daarbij positioneren als een ‘slimme volger’. 

Wat betekent dit voor de komende jaren?

Voor de komende jaren betekent dit dat gemeenten AI steeds minder als experiment kunnen behandelen en steeds meer als een vast onderdeel van hun organisatie moeten organiseren. De vraag verschuift van “wat kan er allemaal met AI?” naar “hoe zorgen we voor verantwoorde inzet en centrale sturing?”. De kern blijft daarbij hetzelfde: de ambitie voor verantwoord AI-gebruik moet landen in de dagelijkse praktijk van de gehele organisatie.