Marktwerking op de leermiddelenmarkt

In opdracht van de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en Economische Zaken en Klimaat (EZK) heeft Dialogic, in samenwerking met Oberon en e-Conomics, een uitgebreide analyse uitgevoerd naar de marktwerking in het basis-, voortgezet en gespecialiseerd onderwijs.

Het doel van dit onderzoek was om diepgaand inzicht te krijgen in de werking van deze vitale sector. We hebben gekeken naar hoe de markt functioneert, welke knelpunten zich voordoen voor zowel scholen als toetreders, en welke handelingsperspectieven er zijn om de concurrentie en kwaliteit te bevorderen. Daarbij is ook specifiek de Wet Gratis Schoolboeken (WGS) geëvalueerd.

Een analytische blik op de markt

Om de werking van de markt objectief te beoordelen, is een analysekader ontwikkeld op basis van het structuur-gedrag-uitkomsten-model. Hierbij is getoetst aan kenmerken van een goed functionerende markt. Een goed functionerende markt wordt gekenmerkt door voldoende aanbieders en afnemers, transparantie, vrije toetreding en uittreding, lage transactiekosten en competitieve prijzen zonder structurele overwinsten.

De belangrijkste bevindingen per sector

Uit onze analyses komen verschillende beelden naar voren per onderwijssector:

• Voortgezet onderwijs (vo): de leermiddelenmarkt in het voortgezet onderwijs functioneert in de basis redelijk goed – er is voldoende aanbod en de didactische en functionele kwaliteit wordt overwegend als goed ervaren. De marktwerking kent echter aandachtspunten qua overstapdynamiek, flexibiliteit in aanbiedingsvormen, duurzaamheid en transparantie over prijzen en kosten. Aangrijppunten voor verbetering liggen wat ons betreft primair in het versterken van de vraagzijde en vergroten van het kosteninzicht, niet in directe marktregulering.
• Basisonderwijs (bo): de leermiddelenmarkt in het basisonderwijs functioneert inhoudelijk goed – scholen zijn overwegend tevreden over kwaliteit en gebruiksgemak – maar de marktwerking is zwak door beperkte flexibiliteit (opkomst leerpakketten), lage prijsprikkels en sterke afhankelijkheid van enkele leveranciers en uitgevers. Verbetering vraagt vooral om institutionele aanpassingen aan de vraagzijde, niet om directe marktregulering.
• Gespecialiseerd onderwijs (go): de leermiddelenmarkt voor het gespecialiseerd onderwijs kent een structureel risico op marktfalen door haar kleine schaal en zeer uiteenlopende, vaak leerling‑specifieke behoeften. Hoewel deze markt deels ook al baat zal hebben bij generieke inzet in het bo en vo, is gerichte publieke ondersteuning nodig om passend, flexibel en kwalitatief aanbod te borgen.

Aangrijpingspunten voor beleid

De aangrijpingspunten voor beleid zijn in het onderzoek onderverdeeld per onderwijssector en gegroepeerd rondom drie hoofdthema's:

1. Versterking van de vraagzijde: Het professionaliseren van inkoop- en keuzeprocessen bij scholen en besturen.
2. Vergroten van transparantie: Meer inzicht bieden in prijsopbouw en kostenontwikkeling.
3. Bevorderen van flexibiliteit en duurzaamheid: Het stimuleren van modulaire aanbiedingsvormen.

Voor de go-markt adviseren wij extra steun voor initiatieven zoals GOpen, om gezamenlijk open en flexibel leermateriaal te ontwikkelen dat aansluit bij de diverse onderwijsbehoeften.